जुलाई १३,२००५ तदनुसार भानु जयन्तिको अवसरमा श्रृजनशील अराजक कवि हाङयुग अज्ञातद्धारा लिखित नया कृति ककफिक कविता संग्रह नेपाली साहित्य परिषद हङ्गकङ्गले प्रकाशन तथा विमोचन गरे पश्चात पुनः गएको अगष्ट २ मा लेखक संघ हङ्गकङ्गको आयोजना र मिसाल प्रतिष्ठान हङ्गकङ्गको प्रायोजनमा ककफिक मन्थन कार्यक्रम वुद्धिजीवी, साहित्यकार र पत्रकारहरुको उपस्थितिमा भव्यताका साथ सम्पन्न भयो । साविकै ढंगले गरिएको मन्थन गोष्ठिमा मैले पनि सहभागी हुने अवसर पाएको थिए । यस्तो प्रकारको साहित्यिक मन्थन बेला बेलामा भइरहन्छन् हङ्गकङ्गमा तर मेरो लागि भने पहिलो उपस्थिति थियो उक्त मन्थन कार्यक्रममा । यहांको व्यस्त र महङ्गो समयसंग बांडिदा चुडिदै कतिपय महत्वपूर्ण कार्यक्रमहरु त्यसै छाड्नु पर्छ कहिले कहि । मनले चाहेर मात्र नहुने समय र परिस्थितिको अनुकुलता पनि मिल्नै पर्यो । तब मात्र भन्या ठाममा पाइला पुग्छन् । ककफिक मन्थनमा पुगियो संयोगवश । त्यहा“ पाल्ने निम्तालुहरु प्राय ह्याङ्गओभर भएका थियौ रातभरिको काम र अनिंदोले । के गर्ने परिस्थितिको अनुहार नै यस्तै छ । सम्झनु पर्यो जिउनुको विवशता । हो, त्यस्तै क्षणहरु स“गको बावजूद पनि ककफिक मन्थन गरिएको गन्थन खोल्दैछु यहां । चाख लाग्दा छन् मन्थनमा मथिएका कुराहरु र सान्दर्भिक पनि, सायद त्यसैले कलम चलाउन हौसिएको हुनुपर्छ म । किन हौसिए भनेर सोध्नुभयो भने म एकै सासमा उत्तर दिनेछु कि ककफिक भनेर । कहिल्यै नसुनिएको अनौठो शब्द के होला अन्दाज गर्नुहोस् त – अरु केही नभएर लिम्बू भाषाबाट ल्याइएको नाम हो चराको ककफिक । जस्लाई नेपालीमा काकाकुल पनि भनिन्छ । मन्थन स्थलमा लिम्बू भाषीहरु पनि अनभिज्ञ भएको कुरा प्रष्टै थाहा हुन्थ्यो किनभने ककफिकको शाब्दिकर्थ कवि स्वयम्लाई सोधिंदै थियो । कविले एक्कासी कविता संग्रहकै नाम राखी दिनु भएको हुनाले यस्तो भ्रम हुन गएको मात्र हो । जे होस् ककफिकको शाब्दिक अर्थ बुझे पछि चाहि“ सबैको अनुहारमा आश्चर्य भाव मेटिएको पाए । नबुझ्नुबाट बुझ्नु पनि खुसी कै कुरा रहेछ । हङ्गकङ्गमा बचेखुचेको समय पनि दिनचर्याले सप्पै निलिदिन्छ तर साहित्य जोड्ने हातहरु भने झनझन बलिया हुदैछन् । यसलाई मुल्याङ्कन गर्ने हो भने यो टापु उर्वर झैं लाग्छ साहित्य सिर्जनाको लागि । किनभने हङ्गकङ्गको बलवान समयलाई पछारेर कलमकर्मीहरु शब्दमा भावना जोड्न र बिचार रोप्न सफल भएको देख्दा यो पंक्तिकारलाई बडो गजब लाग्छ । र मेरो मनले पनि यस्तै बन्नुपर्छ भन्छ साहित्यकारहरु । अरु ठाउमा हेरेर हङ्गकङ्गमा साहित्यको फसल निक्कै सप्रिएको छ । यसरी उर्वर हुनु हामी हङ्गकङ्गगे नेपाली भाषीको लागि मात्र उपलव्धि होइन देश कै गौरव हो । यही गौरव र उपलव्धिको ज्वलन्त उदाहरण ककफिक कविता संग्रहलाई लिन सकिन्छ । त्यस पछिका अर्का जीवन्त उदाहरणहरु हुन् मीठू र पाहुर । प्रतिवद्धता भयो भने बिचारहरु सुस्ताउदैनन् यो यही माथिका कृतिहरुले प्रमाणित गर्दछ । यस्तै प्रतिवद्धताको उचाइमा हुनुहुन्छ कवि अज्ञात । यहि विचारको उचाइ वोकेर नै होला उहाहरुले हांक्नु भएको साहित्यिक आन्दोलन, साहित्यक आग्रह एउटा अध्यय वनि सक्यो नेपाली साहित्यिकासको । अव श्रृजनसील अराजकता लेखिएन भने त्यो इतिहास अधुरो वन्छ । यसरी निर्माण भएको इतिहासलाई हामीले नजिकवाट वुझ्नु पर्छ,जान्नु पर्छ किनकि उक्त विषय वस्तु हाम्रो आवश्यकता वनि सक्यो । हाङयुगसंग मेरो चिनजानी धेरै पुरानो होइन हङकङ आगमन पछि नै हो तर पत्रपत्रिकामा पढिसकेको नाम हुनाले पहिलो भेट नै पुरानो जस्तो भयो । हङकङको आई.डी. नै सा“घु वन्यो घनिष्टताको र अरु धेरै साथीहरुसंग पनि त्यसरी नै जाडिदैछ घनिष्टताको सांघु । यस्तै भेटमा मैले भनेको थिएं हाङयुग जीलाई यो हङ्गकङ्ग टापुमा आएर कलम विसाउने काम गर्दै नगर्नु होला र विरलै भेटघाट हुदा पनि यस्तै शव्दहरु दोहोर्याई रहे । अन्तमा वर्षदिन नबित्दै ककपिक कविता कृति हात लाग्यो । सम्झे मेरो वोली पुरा भएको हो कि- तर त्यो एउटा संयोग मात्र हो । खासमा कवि परिश्रमी र प्रतिवद्ध भएर नै कृतिले जीवन पाएको हो । हाङयुगको काम देखे पछि मलाई के लाग्यो भने वहां एउटा गतिशील समय हुनुहुदोरहेछ र जनजातिहरुको आवाज पनि । हामीले यहां समय कहांवाट आउछ र कता जान्छ भन्ने कुराको अन्दाज गर्न नसकि रहेको वेला हाङयुगले भने मजैले समय नापिरहेकाछन् । त्यसैले होला हङकङ अग्लो विल्डिङ आई.एफ.सी. झै अग्लिएर उभेको पाउछु तपाई हाम्रो सामु । यो त मेरो सानो मूल्यांकन मात्र हो अव मन्थन कै विषयमा अलिकति ढल्किउं । कुनै पनि कृतिकारले आफ्नो कृति पस्कि सकेपछि त्यसको मन्थन गरेन भने कृतिले जीवन पाए पनि कर्तव्य नपाए जस्तो आभाष हुदोरहेछ । हिजो अस्तिको ककपिक कृति मन्थन कार्यक्रमले त्यस्तै महसूस गरायो मलाई । मन्थनको सवै भन्दा राम्रो पक्ष के रहेछ भने पाठक र लेखक वीच सुझाव र प्रतिकृयाको भावना जोड्ने वलियो पुलको निर्माण हुदो रहेछ । फलदायी नै हुन्छ दुवै पक्षको लागि किनभने पाठकले विषय वस्तुसंग घोलिन पाउछ भने लेखकले पाठकको प्रतिकृया । विज्ञानले पनि यही कुरा प्रमाणित गर्दछ कि क्रिया र प्रनिकृया विना नया वस्तुको निर्माण हुन्न भनेर । यहां त्यही नया कुराको आभाष भएर नै मन्थनको गरिएको हुनु पर्छ । वास्तवमा कृतिले वोकेका र भन्न खोजेका कुराहरु वुझ्नु र वुझाउनु पाउनु नै मन्थनको केन्द्रिय तत्व रहेछ । सो मन्थन कार्यक्रममा हाङयुग अज्ञातले भन्नु भएको थियो -मान्छे जस्तै कविता हुनु पर्यो मेरा कविताहरु म जस्तै छन् अनि मेरो कविताको आवाज च्याव्रुङ -ढोल) वजाउदा निस्कने आवाज जस्तै हुन्छ । वास्तवमा हाङयुगका कविताहरुमा प्रवेश गर्ने हो भने लेखकको अनुहार मात्र होइन हाम्रा विम्वका तमाम अनुहारहरु देखिन्छन् । कविताको आवाजमा च्याव्रुङ मात्र होइन मुन्धुम फलाकेको पनि सुनिन्छ । यस्तै अनुहार र आवाजहरु प्रतिविम्ति गर्नु नै शायद सृजनशील अराजकता हुनु पर्दछ । वहाहरुले हाक्नु भएको साहित्यिक आन्दोलनको पांच मन्त्र हंगकंगका पाठकहरु समक्ष निक्कै अगाडि प्रस्तुत गरी सक्नु भएको छ एभरेष्ट साप्ताहिक मार्फत । त्यसैले कतिपय पाठकहरुले अध्ययन गरेर गहिरो चिन्तन पनि गर्दै हुनु हुन्छ होला । मेरो मस्तिस्कमा भने मन्थन कार्यक्रमले नया कुराको प्रत्यारोपन गरेर दीर्घकालीन छाप वसालेको छ जस्ले मलाई घच्घच्याइ रहेछ त्यही कुरा लेख्न । नेपाली साहित्य लेखनको मूलधारवाट अर्को मूलधार निर्माण गर्न जुटेको यो सृजनशील अराजक समूहले निक्कै लामो फड्को मारी सक्यो । जे होस त्यही कुराको वैचारिक दृष्टि वोकेर कंक्रीटहरुको जंगल हंगकंग प्रवेश गर्नु भएको छ हाङयुगले । पक्कै पनि वहांले आफ्नो प्रभाव समस्त लेखक तथा पाठक वर्गमा पार्नु हुने नै छ । ककपिक मन्थनले हाङयुग र वहांका कृतिहरुलाई वुझ्ने अवसर पाएकाछौ समष्टिमा भन्ने हो भने थेप्चो विम्वसंग सम्वन्धित छ परिलक्षित छ सृजनशील अराजकता । त्यसैले सारा कुरा वुझ्नुमा र वुझाइमा छ । अन्तमा हाङयुग अज्ञातद्धारा लिखित अन्य आउदा नविन कृतिहरुमा पुन मन्थन गर्न पाउ भनी कामना गर्दै कार्यक्रम स्थलवाट वाहिरिदा कामको वोझ र अनिदोले गह्रुगो भएको टाउको चंगा भइसकेको थियो ।

विचार भन्नाले साधारण रुपले परिभाषित गर्ने हो भने मनन चिन्तन अथवा सोच नै हो । अव यसलाई समालोचकीय दृष्टिकोणले विश्लेषण गर्ने हो भने यसका अनगिन्ति अर्थहरु लाग्न सक्छन् तर विचारलाई म आफ्नै साधारण वा विचारको रुपमा प्रस्तुत गर्न लागिरहेको छु । दिन प्रतिदिन भावनामा टुसाएका कलिला विचारहरुलाई सुनियोजित विचारमा वा पूर्णकालीन रुपमा बाचिरहोस्,उभिरहोस् भन्ने चिन्तन सदैव गरिरहन्छु । अन्तत त्यो विचार वन्न नपाई फोस्रो सोच भएर जान्छ , मिथ्या कल्पना वनेर गुज्रन्छ । मानौ फोस्रिएको धान जस्तै दाईंमा नाङलोले हम्काउदा स्वत उडीजाने भूस जस्तै हुन्छ । तर पनि कुनै दिन यसले एउटा स्वरुप लिन्छ नै भनेर विचार प्रति अझ आकषिर्त वन्छु अनि समाहित हुन्छु । जस्तो सुकै साधारण किन नहोस् कटिवद्ध वन्छु अनि विचारलाई उचालेर शिरमाथि उभ्याउन खोज्छु तैपनि हृदयको कुनै कुनामा हीनता वोध पलाई रहन्छ । किनकि म जस्तो र्सवसाधारणको विचार कस्ले अनुसरण गर्ला भनेर । फेरि अर्को दिन नयां नया वनेर उदाउछ ती दिनहरु संग नुतन विचारहरु जन्मन्छन् हुर्कन्छन् अलौकिक वनेर स्पर्श गर्छन अनि मनहरु त्यसै त्यसै झंक्रित हुन्छन् तव आत्मा विश्वासले आकाश छुन खोज्छ । आखिर त्यो मलाई मात्र हुन्छ कि अरु सवैलाई पनि हुन्छ भन्ने जान्नको लागि एक दिन मेरो घनिष्ट मित्रलाई खानपीनको व्यवस्था गरी छलफल गर्ने विचार गरे । सोही वमोजिम एकदिन मित्रलाई गफसफ गर्ने निवेदन पेश गरे वहा”ले पनि मेरो निमन्त्रणा स्वीकार गरेर घर दलान मै उपस्थित हुनु भयो । खानपीन भए पश्चात यो विचारका विचारणीय पक्ष वा विचारणीय विषय वस्तु पस्कने कि नपस्कने द्धिविधामा परे । किनकि पाहुना डाकेर उसलाई थाहा नभएका कुरा एक्कासी लाद्दा उ मवाट नराम्रो पनि हुन सक्छ भनेर मैले उक्त विषय वहां माथि खन्याउन सकिन । तर अचानक पाहुनावाट नै नौलो विचार सम्वन्धिको वीजारोपण भए पछि मलाई अजिंगरको आहारा दैवले जुराउछ भने झै भयो । आफुले जानेको र सोचेको विषयलाई तेर्स्याउन पाइने भइयो । नभन्दै मेरो वोल्ने पालो आएपछि विचार भनेको के हो त – भनेर सोध्ने मौका उम्काइन । जस्ले उसलाई निधार खुम्च्याउन वाध्य गरायो । केही क्षण पश्चात उसको मुहारमा एक्कासी रोशनी छाएर आयो । शूरुमा मलाई निक्कै आतेस लागेको थियो तर उस्को मुहार चम्किलो भएर आए पछि पाहुना वोलाउनुको फाइदालाई सम्भिmन पुगे । विचारको परिभाषावाट उसले शुरु गरेको रामकहानी अन्तमा फाइदा वेफाइदासम्मको कुरा निस्केर छाड्यो । यति कुरा मलाई थाहा भयो कि विचार ठूलो होस् वा सानो होस त्यो वास्तवमा महान् हुन्छ । त्यसपछि म विचार कै विषयलाई वहस वनाएर म निक्कै हुर्रिएर भौतारए । किनकि विचारश्रोतले सर्वसाधारण मान्छे भए पनि मार्क्स ,लेलिन अथवा प्रकाण्ड विद्धानहरुसंग तुलनीय हुन पाइने भो भनेर यर्सथ कि तिनीहरु पनि कुनै वेला हामी जस्तै र्सवसाधारण नै थिए । यसरी महत्वकांक्षा पाल्ने काम त भयो तर कस्तो विचार प्रभाह गर्ने वा सम्प्रेषण गर्ने कुरा चाहि” फसादीमा पर्यो । महत्वकांक्षाको पछाडि ठूला पहिरो देखा पर्यो । आफैमा केही विचार नआउने पनि होइन तर त्यो महान् व्यक्तिहरुको विचारसंग सम्वन्धित के कति छ अथवा कस्तो हुनु पर्दछ भन्ने कुरा त जान्नै पर्यो । त्यसैले पुस्तकालय धाउने विचार गरें । यसैको सिलसिलामा विभिन्न विचार र चिन्तनका कितावहरुमा आंखा डुलाउन थाले । आंखावाट जव मैले मस्तिष्कमा पढेका कुराहरु फिजाउन थाले तव ती व्यक्तिहरुको विचार,मनन,चिन्तनमा मेल भए पनि ब”ाकी सवै कुरा वेमेल भएकोले असहमत हुन पुगे । अव आफै विचार गर्नुहोस् न हामी सवै एक प्रकारले र धेरै जसो गाउंले जीवनवाट उठेका हुनाले पहिलो विचार के हुन्छ होला । व्यवहारलाई सपार्न श्री सम्पति जोड्न र साधारण एशियाली मापदण्ड को जीवन यापन गर्न पाए हुन्थ्यो भन्ने हो । वैज्ञानिकहरुको विचारहरु,आविष्कारहरु समय समयमा धेरथोर तपाईहरुले अध्ययन गर्नु भएकै होला । उनीहरु भन्छन् माथि आकाशमा वस्न पाए हुन्थ्यो ताराहरुसैगै खेल्न पाए हुन्थ्यो भन्ने । कहांको आकाशको कुरा कहांको साधारण घर व्यावहारको कुरा अन्तराल भन्नु नै यही हो ।
अचानाक हि”ड्दा हि”ड्दै दोवाटोमा अर्का परिचित मित्रसंग जम्का भेट भयो । वहांसंग सन्चो विसन्चोको कोसेली आदान प्रदान गर्दा गर्दै विचारकै कुरा हुन थाल्यो । उहां भन्नुहुन्छ विचार सुनियोजित हुनु पर्छ , जसले आजका भ्रष्ट विचारहरुलाई परास्त गर्नु पर्छ र नौलो समाज निर्माण गर्नको लागि जोसिला कदमहरु चाल्नु पर्छ । जहां हामी सुरक्षित हुन्छौ. र धरती जगमगाउछ, हो त्यस्तो विचारको अवधारणा लिनर्ुपर्छ भन्दै उ आफ्ना काम काज तिर मोडियो । म साथीको शव्दहरु केलाउदै त्यसलाई समाजमा कसरी लगानी गर्ने त भन्दै विचारमग्न भए । कहिले काही” सोच्छु त्यस्तो फोस्रो विचार त हाम्रा देशका महान नेताहरुले अशिक्षित समाजमा वकी रहेकाछन् । लाग्छ यस्तै विचारले नै होला हाम्रो देश र समाजले दुर्गति ब्यहोरीरहेको नत्र भने र्सुइजरल्याण्ड फोटोकपी देश नेपालले किन सोमालियाको दुख वेहार्नु परिरहेछ । यी सारा कुरा सोच्दा सोच्दै कहिले पागल त भैसकेको छुइन भनेर आफैलाई शंका गर्छु । एकताका कुरौटे दार्शनिक सुकरातलाई पनि मानिसहरुले पागलको पगरी ओढाएका थिए तर उनले सत्य प्रति गरेको वकालत आजको आधुनिक भन्दा उत्तरआधुनिक युगले सहजै स्वीकार्दछ । त्यसैले सुकरात विचारहरु आजसम्म अस्तित्व रहेकाछन् । हो म पनि त्यस्तै ठान्छु विचार सत्य,अजर,अम्मर साश्वत र सर्वाङगीण हुनु पर्दछ । यदि त्यसो भएन भने आदीम नै ठहरीने छौ । अव विचारणीय पक्ष के छ भने दुरदर्शिताको हिसावले मान्छेमा प्रत्यारोपण गरिने जुन सङलो विचारहरु छन् ती भ्रममा रोपिनु हुन्न । समाजमा यसरी विश्लेष्ण हुनु पर्यो कि आजसम्म पछाएर हि”डेका वाटाहरु कुनै न कुनै विचारवाटै प्रेरित छन् ,प्रेरित हुनु पर्दछ । विचार एउटा पथ न हो जहा” हामी हिडिरहेका हुन्छौं । पछ्याइ रहेका हुन्छौं । विचारमा श्रृजना पक्ष हुन्छ त्यसैले त रमणीय संसारको आभा हेर्न पाउछौं । तर विचारमा सृजना मात्रै हुन्छ भन्न नमिल्ने रहेछ किन कि विचारले आघात पनि जन्माएको छ । पहिलो र दोश्रो युद्ध गराएको छ, मृत्यु फैलाएको छ व्युझाएको छ । यी हुन् विचारको दुर्घटना वा विचारको दुर्गति जसले निर्दोष मान्छेको जीवन हरण गरीदिन्छ । समयको कालचक्रले निम्त्याएको भयानक पलहरु हुन् । प्रकृतिसंग जति नै जुझ्न खोजे पनि आखिर त्यो अपार हुन्छ चाहेमा उसले नियंत्रणमा लिएरै छाड्छ । विचारहरुको बेमेल यस्तै कालो क्षणहरु निम्त्याउछ । आजै हामी त्यस्ता सानातिना युद्धहरु व्यहोरी रहेकाछौं, देखिरहेका छौ । ती सारा विचारहरुको रंग नमिल्नु हो । वास्तवमा विचारले नै युद्ध र शान्तिको दुइ पाटा वोकेको हुन्छ । अव हामीले लिनु पर्ने विचार चाहि” के हो भने जहां सदैव शान्ति स्थापना गरिराख्ने हो भने विध्वंसका पक्षहरु कहिल्यै निम्त्याउन हुन्न । विचारहरु यही पक्षमा हातेमालो भइदियो भने दुर्गतिलाई सहजै परास्त गर्न सकिन्छ । र त्यो नौलो समाजले सहजै स्विकार गर्दछ । जहां अरुलाई वजार्ने मात्र होइन खुड्किला पनि चढाउदै लाने सहयोगी विचार पनि बाच्नु पर्छ । मैले मान्छेहरुको हृदय पुस्तकालयवाट, विचार पुस्तकालयवाट पल्टाउन खोजेको पाना पनि यही हो । मैले तपाईहरुको समक्ष सगरमाथा झैं उभाउन खोजेको मेरो महान विचार पनि त्यही हो ।

समय अत्यन्तै वेगवान हुन्छ न छेकेर छेक्न सकिन्छ न रोकेर रोक्न सकिन्छ । केवल एकहोरो नदीको प्रवाह झैं सलल वगिरहन्छ । त्यही समयसंग वाधिएर केही न केही सृजनामा वाधिन पाए हुन्थ्यो भन्नेलाग्छ । त्यही मनलाई अरु केहीमा वाध्न नसके पनि शव्दहरुसंग,विचारहरु वांध्न ठूलो कोशिस जारी गर्छु त्यो कोशिस केही नभए पनि केही भए झैं लाग्छ र आशाका मुनाहरु पलाउन थाल्छन् । मानौ. म केही त गरिरहेको छु कि जस्तो भान मलाई हुन्छ । र झन उत्साहित हुन्छु जाने नजानेका कुराहरुलाई जोड्न ।  साहित्यको नाममा सृजनाका शव्दहरु जोड्छु घटाउछु, चित नवुझे च्यातेर फाल्छु । आम साहित्य कर्मीहरु के कसो गर्छन् त्यो त मलाई थाहा छैन तर मेरा भने वानी यस्तै प्रकारको छ । कलम कर्मी हरेकले केही न केही सृजना गर्छन गरिरहेका हुन्छन् । त्यो हुनु पनि पर्दछ । त्यसरी सृजना भएन भने त नया कुराको जन्म नै हुदैन । लाग्छ संसार पुरानो हुदै गए पनि सृजना चाहि नयां नयां हुदै जान्छ त्यो आम मान्छेको माग र चाहाना वन्दै गएको छ । त्यही सृजनाको नाममा कतै एक वोरा चामलको सट्टामा एक वोरा भुस मात्र जम्मा गरिरहेका छैनौ- यो कुरालाई राम्ररी चिन्तन मनन गर्नुपर्नेहुन्छ । जहां सम्म मलाई लाग्छ जति पनि लेखिन्छन,लेखिए र लेखिनेछन् तिनीहरु सवै अव्वल दर्जाका हुन्छन् भन्न सकिन्न । उदाहरणको लागि यो संसारमा भने जस्तो सग्लो मान्छे मात्र कहां पाइन्छ र – वास्तवमा सृजनाको कुरा पनि त्यस्तै हुनुपर्दछ  जस्तो लाग्छ । हंगकंग भूमिलाई उपयोग गर्दै धेरै कलम कर्मीहरुले आफ्नो हात साहित्यको उर्वर फांटमा दौर्डाई रहनुभएको छ । यो पर्राई भूमि वर्साईको अत्यन्तै राम्रो पक्ष हो । कामको  चापाचाप संगै आफ्नो विचारहरु,भावनाहरु प्रस्फुटन गराएर पाठकहरुको आंखा सम्म पुर्याउनु निक्कै ठूलो साहस व्युझाउनै पर्छ । नत्र भने छेपाराको कथा मात्रै वन्न जान्छ । हामी यहां वसेर के लेखिरहेकाछौ र कस्का लागि लेखिरहेका छौं । भन्ने कुराको जानकारी लेखक स्वयमलाई पनि अवागत हुनुपर्छ । र आजको युगमा लेखिने र सम्प्रेषण गरिने समग्री कस्तो हुनु पर्दछ भन्नेकुराको ज्ञान त झन अपरिहार्य नै छ । कतिपय कलम कर्मीहरु दुइचारवटा लेख रचना लेखेर छापेको भरमा दुइचार साहित्यिक किताव पढेको भरमा म त साहित्यकार हुं भनेर सोच्नु त्यही साहित्यकार हुनेको मपाईंत्व प्रदर्शन मात्र हो अरु केही होइन । साचै साहित्यकार वन्नलाई त एउटा सम्पूण जीवन साहित्य निर्माण मै समाहित गर्नुपर्दछ अथवा अर्पिनु पर्दछ । तव मात्र त्यो व्यक्ति साहित्यको पारखी वन्न पुग्छ । साहित्य वुझ्न र ज्ञान आर्जन गर्नको लागि मस्तिष्कमा दायरा फराकिलो र अध्ययनको गहिराइमा डुव्न सक्नु पर्दछ । साच्चै भन्ने हो भने विना अध्ययान राम्रो साहित्यको निर्माण गर्न र वुझ्न कदापि सक्दैनौ । जव हामी निर्लिप्त भएर जुन कुरामा लाग्छौं अवश्य नौलो ज्ञानको प्राप्ती हुन्छ । त्यही प्राप्तिलाई आफ्नो भावनात्मक विषयवस्तुमा मुछेर नयां विचार हो आकार दिन्छौं अथवा अविष्कार गछौं । हो त्यो नै पाठकहरुको लागि नौलो स्वादको मीठो परिकार वन्न पुग्छ । अनि सवैले आफ्नो दिमाग चोपी चोपी त्यो विषय वस्तु वा सृजनालाई खुराक वनाइ दिन्छन् । वास्तवमा यस्तो सृजनाको कलात्मक घर वनाउन लेखकको सीपमा भर्रपर्दछ । कला सृजनामा जिवन जस्तै वाचेको हुन्छ सुन्दर भएर । हरेक वस्तुमा कलाको लेपन अकर्ष ढंगले पोत्न सकियो भने कुरुपता त्यसै विलाएर जान्छ र स्वीकार योग्य वनिदिन्छ । मनन र चिन्तन गर्नुपर्ने अर्को कुरा के हो भने आजको युग विज्ञानसंग जोडिएको छ । हरेक कुरा क्षणभर मै परिवर्तन भइरहेको हुन्छ । जस्तै यहां आज सत्य भनिएको कुरा अर्को दिनको उज्यालो नहुदै उत्ता असत्य सावित भइसकेको हुन्छ । यस्तो समयलाई क्षण क्षणमा देख्न,जान्न र वुझ्नु पर्ने हुन्छ । यदि यी कुराहरु ओझेलमा परे भने हामी आदिम भइसकेका हुनेछौं । म उहिले लेख्थे,अहिले लेख्छु भन्नुमा दुइवटा युगको प्रतिविम्व पाउछौं । युग र चाहाना अनुरुप कुनै पनि सृजना पस्कन सकिएन भने पाठकहरुको मनलाई आफु तिर फर्काउन कहिले पनि सकिन्न । र त्यसो गर्नु आफ्नै समयको वर्वादी मात्र हुन जान्छ । समयको परिवर्तन संगै मान्छेको मनस्थिति पनि परिवर्तन भएर जाने भएकोले यात्रा पनि सोही वमोजिम तय गर्नुपर्ने हुन्छ । किनकि आजको युग भन्नु नै परिवर्तनको अर्को पाटा हो । वास्तवमा साहित्यमा पनि त्यस्तै नौलो कुराको आभाष हो ,उपज हो । जहां हामी कलमको सहाराले विचारको सुदुर यात्रामा भावना डोर्याउदै हिड्छौं । यसरी निरन्तर निरन्तर लागी परे निश्चय नै गन्तव्यमा पुग्न धरमराउनु पर्दैन । कलमको यात्रा भनेको विचार र विवेकको यात्रा हो । जति लेख्दै गयो उति लेखाइहरुमा नौला क्षितिजहरु देख्दै गइन्छ । जति क्षितिज पार गरे पनि अन्तिम क्षितिज भने कहिल्यै छुन सकिन्न । त्यसैले त मैले एउटा साहित्यकार वन्नलाई सारा जिवन नै होम्नुपर्छ भनेको हुं । साहित्यमा अनेकौ विचार र वादहरु हिजो प्रतिपादन भए आज हुदैछन् भोलि हुदै जानेछन् । अङगीकार गर्नु हाम्रो चुनौतिपूण कार्यहरु हुन् । कुन केहो – कस्तो हुन्छ – भन्ने छुट्याउनु हाम्रो कर्तव्य पनि हो । भनिन्छ साहित्य समाजको दर्पण हो । मानव जिवनको हरेक पक्षलाई समेट्ने हुदा साहित्यमा घण्टौं डुवुल्की मार्छन पाठकहरु ।  यदि भाषामा साहित्य नहुनु हो भने भाषा मरुभूमिको वालुवा जस्तै हुन्छ । साहित्य भाषाको रुपरङ हो, सुन्दर छटा हो जसको चमक हामीले  अध्ययन गरेर ज्योतिर्मय भएको पाउछौं ।  जहां हामी वाचेका छौं त्यो साहित्यकै आसपास हो । जिवन र जगतलाई विर्सने हो भने त्यहां शुन्यता वाहेक अरु केही कल्पना गर्न सकिन्न । साहित्य एउटा माध्यम हो रंगीन दुनियालाई पोत्ने । त्यसैले साहित्य हाम्रो जिवन हो जहां हामी वाचेका हुन्छौ ।

कहिले काही धेरै पहिले सुनेका गीतहरु अचानक रेडियो वा क्यासेटवाट सुन्न पाउदा मनै कस्तो कस्तो हुन्छ । पुराना यादहरु समुद्रको छाल झै मडारिएर मानसपटलभरि छचल्किदिन्छ ।जहा सम्म यस्तो मलाई मात्र होइन तपाई हामी सवैलाई हुन्छ । यो एउटा मानवीय स्वभाव पनि हो । यदि त्यही गीत निर्माण कालमा घात सहनु परेको थियो भने च्वास्स मुटुमा झिरले घोचे झै घोच्न पनि सक्छ । यो गीत संगीतले साच्चै नै मानवीय समवेदना वोकेको हुदोरहेछ । कहिल काही गीत झै सुमधुर ध्वनिले कता कता खुशीको तरंग पनि उव्जाइ दिन्छ । तर गीत संगीतले त्यसो नगर्नु पर्ने हो वास्तवमा साच्चै नै साचो अनुभूनि उराल्दो रहेछ । हिजो अस्ति मलाई त्यस्तै भयो । झण्डै वीस वर्षअगाडि सुनेको गीत पुनः मेरो कानमा गुन्जन पुग्दा अतीत त्यसै त्यसै वल्झेर आयो । बैशालु हुदा सुनेको गीतले त्यही वैश दोहोरयायो । हर्ष विभोर गरायो वुढिदै गएको शरीरमा नया स्फूर्ति भरेर केही क्षणलाई भए पनि वर्तमानलाई भुसुक्कै भुल्न वाध्य तुल्यायो । सायद त्यसै होला गीतसंगीतमा एउटा अलौकिक शक्ति हुदो रहेछ भन्ने मलाई लाग्यो । त्यो आज मलाई अनुभव दर्शायो । धेरै पहिले हाम्रा गाउका एक जना दाइले वारीमा घास काट्न जादा वैशको गीत गाएर रुने गर्छु भन्थ्यो, म अल्लारे थिए । त्यस वेला गीतसंगीतको महत्व अहिलेको जस्तो थाहै थिएन । एकसरो सुन्न पाए भइ हाल्थ्यो । वैशको गीत गाएर किन रुनु दाइ भनेर जिस्क्याइ दिन्थे । हेर भाइ आजभोलि तिमेर्को जस्तो वैश छैन वुढेस् कालमा ती पुराना यादहरु मडारीएर आउदा मन त्यसै दुख्छ । ती मायालुहरुले दिएको माया प्रीति, हासेको, वोलेको, खाएको यादले सताउदा म रुन्छु रुने गर्छु भन्दा यो दाइ त पागल पो भयो कि क्या हो जस्तो लाग्थ्यो । हुन त त्यस्तो नहुनेलाई के थाहा र अचानो पीर । तर आज मलाई पनि त्यस्तै भयो पुरानो गीतको स्पर्शले,झंकारले । गीतसंगीतमा साच्चै नै एउटा समय, एउटा युग वाचेको हुदो रहेछ । त्यसैले पो गीतकार गीत जन्माउनमा लागि पर्दारहेछन् । संगीतकारहरु संगीत जोड्नमा मरिमेट्दा रहेछन् र गायकहरु आवाजमा वाच्न खोज्दा रहेछन् । गीतलाई सरल आखाले हेर्दा गीतको मर्म नवुझ्नुको कारण पनि यही हुनु पर्छ । गहिर्राईमा डुवेर छाम्न सकियो भने मात्र गीतको साचो अर्थ जीवन भएर वाचेको अनुभूति हुन्छ । यही कुराको वोधले नै मानिसहरु समयलाई समात्न अधिकसेअधिक श्रृजनामा लिप्त हुदा रहेछन् । किनभने समयलाई छोप्ने एउटै मात्र जाल हुनु पर्छ सृजना । अलिकति भए पनि त्यहां छोपीएको हुन्छ समय । तपाई आफूले समयलाई समातेको हेर्न चाहानुहुन्छ भने विगतका कामहरुको मूल्यांकन गर्नुहोस् । के कति समयलाई समातेको रहेछु भन्ने कुरा घाम जतिकै र्छलंग देख्नु हुनेछ । गीतसंगीतको जन्मले ओगटेका समयहरु यहि गीतसंगीतमा नफुक्ने गरि वाधिएको हुदो रहेछ । हिजो अस्ति मेरो कानमा गुञ्जिएको गीतसंगीत र आवाजले त्यही समय कंपित भएको थाहा पाएं । यदि त्यस्तो नहुदो हो त मलाई भूतकालको यादले स्पर्श पक्कै गर्ने थिएन । तर मज्जैले अतीत मेरो आंगालोमा वा“धियो । यसले मलाई एउटा अठोट दिलायो । अठोट मात्र होइन गीतसंगीत र आवाजसंग समय वाचेको हुन्छ भन्ने कुरा अन्तर्ज्ञान दिलायो । हुन त मैले त्यस्तो गीतसंगीत र आवाज कैयौ नसुनेको होइन तर उक्त श्रवणमा सजीवता थिएन केवल निर्जीव सुनाइले यस्तो परिस्थिति काहा थाहा हुनु । हो कतिको सुनाइ मात्रै हुन्छ तर जुन दिन त्यो गीतसंगीत र आवाजले सुम्सुम्याउछ तव मात्र उस व्यक्तिलाई थाहा हुन जान्छ । मैले जति पनि गीतहरु सृजना गरें त्यो थाहा पाएर लेखेको होइन । अनायासै पुरानो गीतले मलाई झस्काएको हो व्यूझाएको हो । गीत के कति कारणले लेखे भन्ने कुरा मलाई थाहा छैन । खाली मेरो हृदयको एउटा आग्रह जस्तो मात्र लाग्छ । कसैले यसो गर्छु भन्दा त्यस्तै कहिल्यै हुन्न । गर्दै ला“दा त्यो हुदै जँने मात्र हो । मैले जन्माएका गीतहरुमा हिजो अस्ति पुरानो गीतको गुञ्जनले दिएको समय स्पर्श छ कि छैन त्यो मलाई थाहा छैन र थाहा हुन्न पनि रहेछ । मलाई त्यस्तै भइरहेछ । तर कसैले मैले रचना गरेका गीतहरु आफ्नो महत्वपूर्ण क्षणहरुसंग वाधेर राखेकाछन् भने पक्कै अवको दश वा विस वर्षछि अचानक कसैले सुनेछन् र मेरो जस्तै विगतले अठ्यायो भने मेरो रचनासंग समय पनि लेखिएको रहेछ भन्ने कुराको अवगत हुन्छ । तर अहिले नै भने भन्न सकिन्न । हुन्छ होला भन्ने अनुमानसम्म चाहि“ गर्न सकिन्छ । गीतसंगीत र आवाजसंग मात्र समय वाचेको हुन्छ भन्नु सम्पूर्ण होइन । खाली गीतसंगीतले तुरुन्तै हाम्रो हृदयलाई छुने भएकोले हाम्रो मस्तिष्कले तुरुन्तै थाहा पाउने मात्र हो । तर गर्न सके अन्य सृजनामा पनि त्यतिकै र त्यतिनै समय वाचेको हुन्छ । केवल माध्यम मात्र फरक हो । एउटा किसानले पनि समय समातेको हुन्छ मेहनतमा,पसिनामा तर अरुले अर्कै तरिकावाट समय समात्दा उसलाई ग्लानी पैदा भएको मात्र हो । समय सवैले आआफ्नो काम र कर्तव्यमा पक्रिरहेका हुन्छौ । त्यो तत्काल नदेखिने र थाहा नपाइने मात्र हो । जीवन यात्राक्रमलाई लम्व्याउदै जादा हामीले कुनै न कुनै दिन यस्तो क्षणसंग जम्का भेट हुन्छ तव मात्र विगतका पलहरु भल्झली देख्न पाउछौ । अनि मात्र भित्री आखाको पर्दा खुल्दछ । जव भित्रैवाट सारा देख्छौं । त्यो नै हुनु पर्छ हाम्रो समय र जीवन । अतीत भन्नु समयको छाया चित्र हो, त्यसैको सहाराले त उहिलेका कुरा सपना झैं देख्छौं । सम्झदा यी वास्तविकता संग जोडिएका कुराहरु अलौकिक जस्तै लाग्दछन् । तर सत्य कुरा त्यही हो पत्यार नलागे पनि । कतिपय कुराहरु भोग्दै देख्दै जान्छौं र ती क्षणहरु समयले ओझेल पार्दै जान्छ अनि विर्सदै जान्छौ । सम्पूर्ण कुरा सधै भएर रहदैनन् तर भएकै कुरा हुन् । ती पलहरु प्रसंगले मात्र हाम्रो अगाडि झुल्कने हुन् । यदि त्यस्तो कुनै प्रसंग जीवनमा दोहोरिएन भने पुनः स्मृति आउदैन र सधैकालागि हराएर जान्छ । मैलेमाथि दर्शाएको पुरानो गीत सुन्न पाउनु मेरो प्रसंग संयोगले दोहोरिनु हो । जस्ले गर्दा विस वर्षगाडिको समयलाई नाप्न पाएको छु । विस वर्षआगाडिको चयनले वर्तमानमा भोग्दै गरेको वेचैन विर्सने अलि कति समय मिलेकोछ । समयलाई कसरी चिन्नु पर्ने हो भन्ने कुराको परिचय पाएको छु ।